Extinction Rebellion ziet uitspraak “veelplegers”-rechtszaak 21 mei met vertrouwen tegemoet

“Veelplegers”-rechtszaak is een juridische proefballon met een “chilling effect” op het demonstratierecht in Nederland

Op donderdag 21 mei om 13.00 uur doet de rechtbank in Den Haag (Prins Clauslaan 60) uitspraak in vijf van de zogenoemde “veelplegers”-rechtszaken. De vijf zaken gaan over burgerlijk-ongehoorzaamheidsacties die onder het demonstratierecht vallen, zoals het achterlaten van een boodschap op de wanden van de A12-tunnelbak, het blokkeren van wegen of gebouwen om eisen kracht bij te zetten en het gebruik van lock-ons om te zorgen dat een demonstratie langer duurt. Een zesde zaak is uitgesteld en wordt later behandeld.

Advocaat Willem Jebbink: “Mede onder invloed van de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens toetst de rechter in Nederland strafrechtelijke vervolging van vreedzame demonstranten steeds kritischer. Er zijn echter ook nog aspecten die op internationaal niveau niet zijn uitgekritalliseerd. Daarom hebben we de rechtbank gevraagd prejudiciële vragen aan het EU-Hof van Justitie te stellen, zodat dit hof een richtinggevende uitlegging van het recht kan geven.”

Demonstrant Martijn Dekker: “Het is onbegrijpelijk dat onze overheid grootvervuilers en klimaatcriminelen de hand boven het hoofd houdt en burgers die in opstand komen tegen de moedwillige vernietiging van het leven op aarde vervolgt. Met krijt een noodkreet op een muur schrijven of vreedzaam een weg blokkeren zou niet strafbaar moeten zijn. Ik hoop dat de rechter dat ook inziet.”

Juridische proefballon en het chilling effect
Extinction Rebellion ziet de uitspraak in de “veelplegers”-rechtszaak met vertrouwen tegemoet. De beweging verwacht dat ook de rechter zal inzien dat het brandmerken van demonstranten als “veelplegers”, zoals het OM Den Haag doet, een zorgelijke ontwikkeling is.

Het gaat hier om een juridische proefballon, bedoeld om te onderzoeken wat de strafbaarheid is van feiten gepleegd tijdens demonstraties. In alle zaken gaat het burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals graffiti/bekladding, het gebruik van lock-ons, het belemmeren van verkeer en lokaalvredebreuk. Echter telkens volstrekt vreedzaam. Dergelijk gedrag valt onder het demonstratierecht. Door demonstranten voor meerdere feiten tegelijk te vervolgen stuurt het OM aan op straffen die verder gaan dan enkel een boete. Dat zorgt voor een maximaal “chilling effect”: demonstranten en anderen worden ontmoedigd om van hun demonstratierecht gebruik te maken.

Demonstratierecht in Nederland: toenemende repressie
Uit het Civic Space Rapport 2026 blijkt dat de publieke ruimte in Nederland onder druk staat. Nederland valt in de categorie ‘narrowed’, terwijl dit een paar jaar geleden nog ‘open’ was.[1] In het rapport staat onder andere dat beleidsvoorstellen over transparantie, terrorisme en surveillance de vrijheid van vergadering, vereniging, meningsuiting en privacy bedreigen.

Specifiek over het recht op protest stellen de onderzoekers dat dit flink onder druk is komen te staan door de invoering van verschillende wetsvoorstellen, zoals het verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties. Ook heeft de politie surveillancemiddelen ingezet om persoonsgegevens van organisatoren en deelnemers te verzamelen en hebben de klimaatbeweging en de Palestinabeweging te maken gehad met onevenredige beperkingen op hun demonstraties.

Dat het droevig gesteld is met het demonstratierecht in Nederland is helaas onderdeel van een trend. Demonstranten ondervinden dit vrijwel dagelijks op straat. Daarnaast bleek het eerder al uit een serie rapporten, waaronder Demonstratierecht onder druk (2022) van Amnesty International[2], Demonstratierecht in de knel (2023) van Investico en de Groene Amsterdammer[3], het rapport van de Civicus Monitor (2024)[4] en het rapport van het College van de Rechten van de Mens van afgelopen maandag.[5] Met de “veelplegers”-rechtszaak sluit het OM zich aan bij deze repressieve trend, een ontwikkeling waarvan gehoopt mag worden dat de rechter er niet in meegaat.

Bronnen
[1] https://civicspacewatch.eu/publication/civic-space-report-2026/
[2] https://www.amnesty.nl/content/uploads/2022/11/AMN_22_33_demonstratierecht-onder-druk.pdf
[3] https://www.platform-investico.nl/onderzoeken/onderzoek-demonstratierecht-in-de-knel
[4] https://monitor.civicus.org/press_release/2024/netherlands/
[5] https://www.mensenrechten.nl/actueel/nieuws/2025/09/08/maatschappelijk-middenveld-in-nederland-staat-onder-druk